درست مىكنند ، اما در بقيع حتى از گذاردن سنگى معمولى بر روى قبور آنان دريغ مىنمايند . هر حاجى با خروج از مدينه ، كوله‌بارى از غم و اندوه را بر دوش كشيده و با بازگشت به ميهن خود ، مظلوميت اهل‌بيت عليهم السلام را فرياد مىكند و نسل‌به‌نسل اين مظلوميت به ديگران منتقل مىگردد و به انتظار روزى به‌سر مىبرند كه اين شام سيه به پايان رسيده و بقيع به پايگاهى براى شناخت و گسترش فرهنگ اهل‌بيت عليهم السلام و اصحاب و ياران رسول‌خدا صلى الله عليه و آله تبديل گردد . پيشينهء قبرستان بقيع به دوران قبل از اسلام مىرسد ، ليكن در اسناد به روشنى مشخص نيست كه قدمت آن به چه تاريخى مربوط است و از چه زمان مردمان مدينه جنازهء درگذشتگان خود را در اين گورستان به خاك مىسپرده‌اند ؟ منابع تاريخى گواهى مىدهد كه پيش از هجرت ، مردم مدينه اجساد مردگان خود را در دو گورستانِ « بنىحرام » و « بنىسالم » و گاهى نيز در منازل خود دفن مىكردند . « 1 » گزارش منابع تاريخى گواه آن است كه با هجرت مسلمانان به مدينه ، بقيع تنها قبرستان مسلمانان گرديده و به مرور زمان و با دفن اجساد تعدادِ زيادى از صحابه و تابعين و نيز همسران و دختران و فرزندان و اهل‌بيت رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله ، از

--> ( 1 ) . تاريخ حرم ائمّهء بقيع ، ص 61